आज २४ मार्च. डॉ. अविनाश रामचंद्र उपाख्य दादासाहेब आचार्य या लोकोत्तर महापुरुषाची पुण्यतिथी ! समाजावर आई सारखे निस्वार्थ प्रेम करुया - हि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे द्वितीय सरसंघचालक श्री गुरुजी यांची शिकवण, शेवटच्या श्वासापर्यंत अंगी बाणवणारे डॉ आचार्य हे स्वतः च मातृ हृदयी व्यक्तिमत्व होते. बालवयातच संघ संस्कार लाभलेल्या दादांना खरं तर संघ प्रचारक व्हायचे होते पण नियतीच्या मनात काही वेगळेच होते. पन्नास वर्षांपूर्वी जळगावातील गर्भश्रीमंत आणि सुसंस्कारित डाॅक्टर कुटुंबातील हा युवक कर्नाटकात वैद्यकीय शिक्षण घेण्यासाठी जातो काय अन् यादवराव जोशींच्या संपर्कात येवून परीपक्व आणि संघसमर्पित स्वयंसेवक बनतो काय, सारेच अद्भुत ! वैद्यकीय शिक्षण पूर्ण करून दादा जळगावात आले. त्या काळातील केवळ उत्तर महाराष्ट्रातीलच नव्हे तर जळगाव जिल्ह्याला लागून असलेल्या विदर्भ आणि मध्यप्रदेशातील सीमावर्ती भागातील एक ख्यातनाम प्रसुती तज्ञ आणि स्त्री रोग तज्ञ असा लौकिक डॉ आचार्यांनी स्वकर्तृत्वावर मिळवीला होता. वैद्यकीय व्यवसायात स्थीर होत असतानाच दादांवर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे जिल्हासंघचालक अशा मोठ्या जबाबदारी चे दायित्व आले. दवाखान्यातील रुग्णांची गर्दी यशस्वी रित्या सांभाळून दादांचा संघाच्या कामासाठी प्रत्येक तालुक्यात प्रवास सुरू झाला. सोमवार ते शनिवार दवाखान्याचा व्याप सांभाळून प्रत्येक रविवारी दादा स्वतः च्या अलिशान कार ने जळगाव जिल्ह्यातील खेडोपाडी जाऊन संघ विचार रुजविण्यासाठी, वाढविण्यासाठी अविरतपणे प्रयत्न करीत. यातून दादांनी राजकीय विचारसरणी च्या पलिकडे जाऊन अनेक माणसे जोडली. एकदा चोपडा तालुक्यातील दुर्गम वनवासी भागात दादा एका वस्तीत गेले. दादा प्रत्यक्ष आपल्या अंगणात आलेले पाहून तो गरीब वनवासी म्हातारा प्रचंड भारावून गेला होता. दादा त्याच्या खाटेवर बसले. घरात अतिशय गरिबी असल्याने दादांचे आदरातिथ्य कसे करावे हा त्याला मोठा प्रश्न पडला. तेव्हढ्यात त्याने अंगातील बंडी च्या खिशातून एक विडी आणि माचिस काढून दादांसमोर धरली अन् म्हणाला, ' दादा तुमच्या साठी चहा करु म्हटले पण दुधच नाही. आता ही विडी तरी ओढा.' आयुष्यात कधी वीडी सिगारेट न ओढणारे दादांनी त्याच्या भावना समजून घेत त्याने दिलेल्या विडी चे दोन झुरके ओढून त्या कुटुंबाचा निरोप घेऊन तेथून पुढे निघाले. समाजाचे आपण काहीतरी देणं लागतो आहे. समाजासाठी काहीतरी केले पाहिजे असे त्यांना सतत वाटत असे. या संदर्भात त्यांचे अखंड चिंतन सुरू असे. त्यातूनच एकदा जळगावातील सहकार्यां समवेत विदर्भातील चिखली येथे एका कार्यक्रमासाठी गेले असता तेथील संघस्वयंसेवकांनी सहकारी तत्त्वावर सुरू केलेल्या बॅंकेचे काम पाहून आपण ही जळगावात सहकारी बँक सुरू करावी असा विचार दृढ झाला. यातूनच पुढे डॉ आचार्यांनी आजच्या जळगाव जनता सहकारी बँकेचा श्रीगणेशा केला. मात्र त्याच सुमारास देशभर आणिबाणी जारी झाल्या ने मा. दादा आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांना मीसा कायदया खाली अटक झाली. दादा १९ महिने स्थानबद्ध होते. जेल मधून बाहेर येताच श्री. बाबा दप्तरी, स्व. शर्माजी, स्व.डाॅ. खटावकर, स्व. ऐड. अच्युतराव अत्रे, स्व.पुंडे काका अशा अनेक संघ स्वयंसेवकांच्या सहभागातून जनता बॅंक स्थापन झाली.स्वाभाविकपणे बॅंकेच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारी अविदादां कडे आली. अल्पावधीतच डॉ आचार्यांची जळगाव जनता बॅंक उत्तर महाराष्ट्रात नावारूपाला आली. दादांनी बॅंकेचे काम शेवटच्या श्वासापर्यंत अत्यंत निरलसपणे, निःस्पृहपणे व पारदर्शकपणे केले. त्यांची संघनिष्ठा अविचल होती. ते कायम संघ शरण भुमिकेत जगले. डॉ अविनाशदादा आचार्यांनी केवळ जनता बॅंक नावारूपाला आणली असे नव्हे तर केशवस्मृती प्रतिष्ठान च्या माध्यमातून शैक्षणिक क्षेत्रात विवेकानंद प्रतिष्ठान, ब्लड बँक, वृध्दाश्रम, झुणका भाकर केंद्र, जळगाव जनता इन्फोटेक कंपनी, आदी समाजोपयोगी विविध प्रकारचे प्रकल्प उभे केले. जळगाव जनता सहकारी बँक तसेच वर उल्लेख केलेल्या विविध सेवा प्रकल्पांसाठी दादांनी दुरदृष्टी ने समाजातील अन्य अन्य क्षेत्रातील असंख्य कर्तबगार, हरहुन्नरी माणसे जोडली. दादांना माणसाची उत्तम पारख होती. त्यांनी अनेक कार्यकर्ते घडवले, अनेकांना मोठे केले. आज दादांच्या पश्चात बॅंकेचे अध्यक्ष पद सक्षमपणे, सेवाभावी वृत्तीने सांभाळत असलेले प्राचार्य राव सर, आई च्या भुमिकेतून जगत असलेले, केशवस्मृती सेवा संस्था समुहाचे सर्वेसर्वा असलेले श्री भरत दादा अंमळकर या सारख्या निःस्पृह कार्यकर्त्यांच्या बळावरच स्व.दादांनी उभे केलेले हे साम्राज्य आज स्वयंपुर्ण पणे दमदार वाटचाल करीत आहे. स्व. अविदादांचा स्वीय सहाय्यक म्हणून काही काळ त्यांच्या समवेत काम करण्याचे भाग्य मला लाभले. त्यातून या आभाळाएव्हढ्या मोठ्या व्यक्तिमत्वाचे अनेक पैलू मला अगदी जवळून अनुभवता आले. हा माणूस अंतर्बाह्य प्रामाणिक आणि सचोटीने व्यवहार करणारा होता आणि आपल्या सहकाऱ्यांनीही तोच कित्ता गिरवावा या वर त्यांचा कटाक्ष असे. दादा बॅंकेत केवळ एक कप चहा पीत असत. जळगावातील श्रीराम मंदिराचे विश्वस्त मंडळावर कार्यरत असताना संस्थान मध्ये दादा पाणी सुध्दा घेत नसत ! मला आठवतंय, अॅपेक्स को आॅपरेटीव्ह बॅंकेचे दादा संस्थापक संचालक होते. दरमहा मिटींग साठी त्यांना मुंबई ला जावे लागायचे. मा. दादांची बायपास शस्त्रक्रिया झाल्या पासून श्रीमती अनुराधा वहिनी प्रवासात आवर्जून त्यांच्या समवेत असत. दादांची सुरवातीलाच स्पष्ट केले होते, त्यांच्या मुंबई प्रवासाचा खर्च अॅपेक्स बॅंक करणार, बॅंक कर्मचारी म्हणून माझा प्रवास खर्च बॅंक करेल. मात्र अनुराधा वहिनींच्या मुंबई प्रवासाचा खर्च दादा व्यक्तिगत रीत्या करीत. मुंबईत ते नेहमी नातेवाईकांकडेच उतरत. खासगी कामासाठी त्यांनी कधीच बॅंकेची गाडी वापरली नाही. अशा अनेक छोट्या छोट्या गोष्टीतून स्व.दादांनी सर्वांसाठी दंडक घालून दिले होते. आदर्श पती, प्रेमळ पिता, नातवंडां साठी वात्सल्य मुर्ती असलेले अहो बाबा, आणि आम्हा कर्मचाऱ्यांचे अन्नदाते स्व.दादा ! आज सुमारे ३००० कोटींचा एकत्रीत व्यवसाय करणारी डॉ आचार्यांची जनता बॅंक ! केशवस्मृती सेवा संस्थेच्या माध्यमातून विविध सेवा प्रकल्पांचे सुरू असलेले समाजोपयोगी उपक्रम, त्याद्वारे अनेकांच्या घरांत पेटत असलेली चूल !! एवढे मोठ्ठे काम उभे करणा-या या ऋषितुल्य व्यक्तिमत्त्वाचा भारत सरकारने खरं तर मरणोत्तर पद्मश्री पुरस्कार प्रदान करुन गौरव करण्यास प्रत्ययवार नसावा !!! आज स्व. डॉ अविनाशदादा आचार्यांच्या पुण्यतिथी निमित्त, त्यांनी घालून दिलेल्या वाटेवर मार्गक्रमण करीत आपण सगळे दादा होण्याचा प्रयत्न करू या.
बी.उदयन.
